Een mijlpaal in het debat over informatie-autonomie - de vakpers doet mee 🎉
Sinds augustus ben ik bezig met de vraag waarom ICT-kosten bij de overheid consequent uit de hand lopen en waarom mensen daar hun informatie niet kunnen terugvinden. Ik zette een pilot op, verzamelde een uniek team en een zware supportgroep, en we zijn nu een half jaar bezig met het verzamelen van bewijsmateriaal en handelingsperspectieven.
Wat we boven water halen liegt er niet om, en het sluit aan bij wat mensen als Felienne Hermans al een tijdje vaststellen: als je maar vaak genoeg zegt dat IT moeilijk en complex is, gaan mensen het vanzelf geloven. Complexe dingen worden geëerd en gewaardeerd, en naar moeilijke dingen gaat macht, geld en status.
Wat ik vaststel is dat de mensen die er over gaan, de CDO, de CISO, de CIO en de CTO, elkaar nauwelijks kunnen horen. In grote organisaties is samenwerken al lastig, zeker als je vanuit verschillende belangen en deelsectoren opereert. Het gesprek is daardoor vooral over de T van technologie gegaan, niet over de I van informatie, en dat onderscheid heeft grote gevolgen voor de manier waarop organisaties hun informatiehuishouding inrichten.
Omdat deze disciplines in jargon praten dat menig bestuurder boven de pet gaat, ontstaat er ruimte voor functies die ongekend veel macht en geld krijgen, structureel veel te veel, zoals de Commissie Elias en anderen keer op keer hebben vastgesteld. Ook het vakgebied van informatieprofessionals zelf is versplinterd. Bij de KNVI zie ik het elke keer: documentalisten praten een andere taal dan datawetenschappers, en archivarissen weer een andere dan beiden. Intussen vliegen termen als de Archiefwet, de WOO, de Cloud Act, de AI Act en NIS2 je om de oren. Stuk voor stuk problemen die iedereen afzonderlijk probeert op te lossen, terwijl ze allemaal teruggaan op dezelfde onderliggende keuze.
Uit de hoek van de informatieprofessionals was het na mijn post in augustus verrassend stil. Ik publiceerde met enige regelmaat in IP Magazine en OD Magazine, maar de vakexperts hielden zich publiekelijk koest. Tot vorige week, toen de vijftigste editie van Od Magazine op mijn deurmat viel. OD is hët vaktijdschrift voor overheidsdocumentatie, en het zijn juist deze mensen die ik het hardst wilde horen.
Een heel nummer gewijd aan de centrale these van mijn pilot: dat het bestandsformaat waarin we bij de overheid informatie opslaan een aantoonbare en directe bron is van een groot deel van de informatie- en ICT-kosten, en dat de complexiteit die daaruit voortvloeit de bodem is waarop dure en falende projecten gedijen. Het leverde interviews, feedback en replieken op van vakexperts. De kritische reacties waren inhoudelijk te weerleggen, en dat heb ik gedaan.
Precies op tijd voor mijn lezing bij het Nationaal Archief, op de Open Donderdag in het kader van de Maand van de Digitale Fitheid. Ik demonstreerde hoe je met het juiste bestandsformaat in minder dan 1,7 seconden tienduizenden tekstbestanden aanmaakt, deze in 0,7 seconden samenvoegt en geautomatiseerd metadateert, en vervolgens in minder dan drie seconden een rijkelijk gestructureerde dataset hebt die je direct kunt bevragen in Obsidian of een vergelijkbaar gereedschap. De zaal was uitverkocht en de uitdaging om gaten te schieten in het betoog bleef onbeantwoord.
In de pilot hebben we inmiddels aangetoond dat je met een HTML-bestand, dat in elke browser werkt zonder dat je ook maar iets hoeft te installeren, markdown-bestanden kunt aanmaken, bewerken, doorzoeken en bevragen. Voor minstens 80% van de dagelijkse informatiebehoeften van een informatieprofessional bij de overheid is geïnstalleerde software daarmee aantoonbaar overbodig. Dat is geen stelling meer, dat is iets wat we in de praktijk hebben laten zien.
De implicaties hiervan reiken verder dan ICT alleen. Als je toch miljarden gaat investeren in Europese of Nederlandse digitale oplossingen, dan is dit het moment om ook het gesprek te voeren over structurele afhankelijkheid van softwareleveranciers. Niet als bijzaak, maar als kern. Want zolang je informatie alleen leesbaar is met software van een leverancier, is soevereiniteit een lege belofte, ongeacht welke vlag er op de server staat.
Ik werk hard aan het manuscript van het boek over deze materie. Een eerste versie probeer ik nog voor het einde van de maand klaar te hebben, de publieksversie ligt voor de zomer in de winkel via Van Duuren Media. Vakbroeder Brenno de Winter, nauw betrokken bij onze pilot, werkt vanuit een verwante invalshoek aan een eigen boek.
