Wij-zij

Afgelopen week las ik Meesterschap in polarisatie van Bart Brandsma. Dit boek gaat over de dynamiek van wij-zij-denken en hoe je dat doorbreekt. Terwijl ik het las, zag ik opeens nog meer van die tegenstellingen dan gewoonlijk. Stad versus platteland, elite versus volk, anti versus pro, wij versus zij. Aan beide 'polen' staan mensen met de hakken zo diep in het zand dat je je afvraagt of ze er ooit nog uitkomen. Als facilitator werk ik graag middenin dat soort taaie thema's; en in dit boek vond ik nieuw houvast om dat te doen.

De mensen die zich rond de polen scharen, praten zelden mét elkaar. Ze praten over elkaar, en vooral: tegen het midden. Beide kanten putten uit dezelfde bron: de stille middengroep van mensen die het niet precies weten. Wie twijfelt, wordt geronseld. Wie zegt dat het ingewikkeld ligt, hoort van twee kanten tegelijk dat hij moet kiezen. En het verraderlijke: hoe harder je de uitersten tegenspreekt, hoe meer brandstof je ze geeft. Precies daar in het midden ligt de sleutel om te 'depolariseren'.

Brandsma onderscheidt vijf rollen in polarisatie: de aanjager, de meeloper, het stille midden, de bruggenbouwer en de zondebok. Daar voegt hij een zesde positie aan toe. Eentje die niet boven de partijen zweeft, zoals de welwillende bruggenbouwer, maar die in het hart van de dynamiek staat. En: in het hart van de middengroep. Want de mensen aan de uitersten veranderen niet zomaar van standpunt. Daar valt weinig te winnen. De winst zit in het midden, bijvoorbeeld als je het dilemma dat die groep verscheurt haarscherp op tafel krijgt.

Dat klinkt bijvoorbeeld zo: "Hoe kunnen we onze eigenheid behouden, én gastvrij zijn voor nieuwe mensen in onze gemeenschap?" Opeens gaat het niet meer over wie gelijk heeft, maar over welke waarden met elkaar schuren. Zodat we vanuit de grootste groep daaraan kunnen werken. Een delicaat proces, dat nieuwe openingen biedt en de spanning van wij-zij afhaalt. Speelruimte maken, precies daar waar het wringt. Daar voel ik me thuis. Dat 'grijze midden' is niet saai. Daar waar zwart en wit elkaar raken gloeit het.

Of zoals de band Live het begin jaren negentig bezong: