Laatst zag ik het weer op een verkeersbord staan, toen we in Duitsland reden: Neuss. "Daar heb ik nog eens een wegenkaart gekocht," merkte ik op. Ruim twintig jaar terug, onderweg naar een lezing in Kerkrade. Ergens rond het Ruhrgebied twijfelde ik over de goede weg, en ik belandde bij een tankstation in Neuss. Dankzij de kaart vond ik Kerkrade - en wist ik op de terugweg de vele 'Staus' te ontwijken, navigerend door kleine dorpjes. De herinnering is nog levend, omdat ik alert was op wat er gebeurde en waar ik bewoog. We zijn sindsdien wel vaker richting Kerkrade gereden, op de navigatie. Daarvan heb ik alleen geen idee meer hoe.

Zonder 'waar' geen 'wat'. Ons geheugen hangt aan plekken zoals kleren aan een kapstok. Niet voor niets is het 'gedachtenpaleis' - herinneringen plaatsen in een denkbeeldig gebouw - al eeuwen een effectieve geheugentechniek. Ons brein gebruikt 'ruimte' om alles te ordenen, niet alleen routes. We noemen dat een 'cognitive map'. Michael Bond schrijft in Wayfinding: "The brain's spatial system seems to use maps not just to represent space, but to organize knowledge of many different types. It is just as good at helping us navigate our inner worlds as our outer ones."

Onze navigatie brengt ons tegenwoordig overal, maar houdt ons wereldvreemd. We lopen als zombies achter Google Maps aan, en Londenaren zien de metrokaart van de stad als de plattegrond die de werkelijkheid verbeeldt. En dat terwijl ons brein ons helpt 'navigeren'. Het zijn dezelfde hersengebieden die ons de weg wijzen in de buurt en in onze geest. Fysiek en mentaal verdwalen zijn geen metafoor voor elkaar; ze zijn letterlijk verbonden. Vorige week zag ik de theatervoorstelling 'Mist', over een voormalige artiest die door dementie steeds verder de weg kwijtraakt. Confronterend om te zien hoe iemands innerlijke kaart - en dus oriëntatievermogen - uit elkaar valt.

Gelukkig kun je navigatievaardigheden trainen. Niet per sé door vaker te verdwalen, maar door bewuster te bewegen. De app Dérive geeft je verrassende opdrachten om je vaste route te doorbreken. Serendipitor helpt je iets te vinden door iets anders te zoeken. Kamp Seedorf inspireert je een straatnaam te hacken. Of simpeler: laat je telefoon in je zak en kijk om je heen. Observeer. Oriënteer. Onthoud. Polynesische zeeverkenners brachten zo een gebied van zeven miljoen vierkante zeemijl in kaart - alleen op sterren, golven en vogelpatronen. Misschien hoeven wij geen oceanen over te steken. Maar de weg naar Kerkrade zelfstandig kunnen vinden - dat zou al winst zijn.